Od ewolucji po współczesnego królika domowego.
Od lat naukowcy pochylają się nad fascynującą dziedziną nauki, jaką jest ewolucja. Proces ewolucji ssaków rozpoczął się ok. 70 milionów lat temu. Naukowcy badają systematykę zwierząt, czyli zajmują się ich klasyfikowaniem, katalogowaniem i opisywaniem w oparciu o ich różnorodność, pochodzenie i pokrewieństwo. W badaniach nad ewolucją zwierząt wykorzystuje się wiedzę na temat wspólnego przodka, a także dobór naturalny. Badaniom podlega morfologia ciała i charakterystyczne cechy, takie jak zęby i kości ssaków. Budowa ciała ssaków żyjących obecnie jest porównywana z organizmami żyjącymi miliony lat temu i odnotowuje się ich wspólne cechy w poszukiwaniu pokrewieństwa.
Wykorzystując szczegółowe analizy genetyczne naukowcy opracowali jasny i czasem zaskakujący obraz relacji ewolucyjnych między rzędami ssaków. Istnieją cztery grupy ssaków łożyskowych ( z wyjątkiem torbaczy i stekowców), które stanowią główne grupy organizmów tego samego kladu. Klad jest to grupa organizmów mających wspólnego przodka, obejmująca wszystkie wywodzące się z niego grupy potomne.
Nazwy głównych kladów ssaków łożyskowych to:
-Szczerbaki (Xenarthra)- ssaki łożyskowe o zredukowanym uzębieniu. Zaliczane są do nich m.in. mrówkojady, leniwce i pancerniki
-Afrotery (Afrotheria)- Ssaki wywodzące się z kontynentu afrykańskiego, takie jak słonie, krowy morskie, góralki, złotokretowate
-Laurasiatheria- Nazwa tego kladu pochodzi od superkontynentu Laurazji, na którym pod koniec późnej kredy wyewoluowała ta grupa ssaków. Obejmuje on takie zwierzęta jak np. jeże, nietoperze, wieloryby, delfiny, psy czy koty
-Euarchontoglires- Klad ssaków łożyskowych, który utworzono bazując na najnowszych badaniach molekularnych gromady ssaków. Analizy molekuł DNA sugerują, iż najbliższymi krewnymi naczelnych są gryzonie oraz zajęczaki, które połączono we wspólny klad Siekaczowców. Siostrzaną do niego grupą jest natomiast Euarchonta, do której należą: wiewióreczniki (Scandentia),skóroskrzydłe (Dermoptera), naczelne (Primates) oraz wymarłe Plesiadapiformes. A więc, króliki zaliczamy do jednych z najbliższych krewnych naczelnych!
Naukowcy nadal zastanawiają się, które z tych kladów powstało jako pierwsze. Większość badań genetychnych sugeruje, iż był to klad Xenarthra lub Afrotheria. Jednak badanie wielu skamielin, pokazuje coś zupełnie przeciwnego, a mianowicie, iż to klady Laurasiatheria i Euarchontoglires są tymi, które powstały najwcześniej, dodatkowo sugerując, że pierwszym ssakiem łożyskowym było stworzenie podobne do królika pochodzące z terenów Azji. Zapewne będzie to temat, który naukowcy będą zgłębiać przy okazji pojawiania się kolejnych badań i odkryć.
Analizując dokładnie klad Euarchontoglires, z którego wywodzą się ludzie jak i króliki, widzimy podział na Glires (Siekaczowce) oraz Euarchonta (Euarchonty)
Okres pojawienia się pierwszych siekaczowców na ziemi nie jest dokładnie znany. Wiele badań opartych na zegarze molekularnym sugeruje, że siekaczowce pojawiły się już 92 miliony lat temu, a podział na zajęczaki i gryzonie nastąpił ok. 85 milionów lat temu. Opierając się na znaleziskach kopalnych, wielu paleontologów twierdzi, że siekaczowce najbardziej rozwinęły się w okresie tzw. wymierania kredowego, mającego miejsce ok. 65 milionów lat temu. W czasie tego okresu wymarło ok. ¾ gatunków roślin i zwierząt, w tym także nieptasie dinozaury. Wyginięcie dinozaurów pozwoliło na rozwój mniejszych ssaków, których intensywny rozkwit datuje się na okres pomiędzy 65 a 55 milionów lat temu.
Niedawne znaleziska kopalne z terenów Mongolii ujawniły prawie kompletny szkielet zwierzęcia uznawanego za przodka dzisiejszego królika. Gomphos elkema, zyjący ok. 55 milionów lat temu należy do wymarłej grupy Mimotonidae- siostrzanej grupy zajęczaków. Zwierzę to należy do parzystosiekaczowców (Duplicidentata), czyli stworzeń mających dwa dodatkowe górne siekacze. Cecha ta jest charakterystyczna dla zajęczaków. Miał on także dość długą tylną stopę, podobną do stopy współczesnego królika. Niemniej jednak, Gomphos elkema był mniejszy od dzisiejszego królika, ogon miał bardziej podobny do ogonów współczesnych gryzoni, a także, w przeciwieństwie do zajęczaków, posiadał dwa dolne siekacze.
Kolejnym przekonującym dowodem na to, że mimotonidy dały początek współczesnym zajęczakom jest znalezisko z 2009 roku odkryte także na terenie Mongolii. Chodzi o szczątki zwierzęcia o nazwie Gomphos ellae, żyjącego ok. 45 milionów lat temu. Cechy zębów tego stworzenia są podobne do tych występujących u Gomphos elekema, jednak występuje jedna, bardzo istotna różnica- duża diastema między siekaczami a zębami policzkowymi, podobna do tej występującej u królików i zajęcy. Ta niepozorna cecha dostarcza wielu cennych informacji. Stanowi ona most łączący mimotonidy i zajęczaki. Zgodnie z tą wiedzą można stwierdzić, że zwierzęta te ewoluowały dając początek dzisiejszym zajęczakom.
Około 50 milionów lat temu szczekuszki, króliki i zające zaczęły się wydzielać tworząc odrębne rodzaje ssaków. Odkryto znaleziska kopalne z tego okresu dowodzące temu. W 2007 roku ekipa paleontologów z Uniwersytetu Johna Hopkinsa odnalazła kości stóp zwierzęcia o cechach charakterystycznych dla zajęczaków ze wczesnego Eocenu. W przypadku dzisiejszych zajęczaków wielkość i kształt tych kości jest ściśle związany z umiejętnościami sprawnego poruszania się. W przypadku szczekuszek kości te są krótsze i bardziej zwarte, natomiast w przypadku królików i zajęcy są one długie i smukłe. Porównując te szczątki z innymi odkrytymi na terenie dzisiejszych Chin widać, że już 50 milionów lat temu zaczęły się kształtować podobne cechy. Odkryte kości przypominają cechy występujące u współczesnych szczekuszek oraz te występujące u zajęcy i królików, co pokazuje iż już w tamtym okresie rozpoczął się podział zajęczaków na rodziny -zającowate i szczekuszkowate.
Bazując na odkryciach kopalnych wiadomo, że zajęczaki pojawiły się na terenie Eurazji i Północnej Ameryki ok. 45 milionów lat temu, jednak te pierwotne formy zajęczaków wymarły ok. 10 milionów lat temu. Bardziej współczesne formy rodziny zającowatych i szczekuszkowatych pojawiły się ok. 34 milionów lat temu odpowiednio w Północnej Ameryce i Azji zastępując wymierające pierwotne zajęczaki. Stopniowo, nowe rodziny skolonizowały całą Amerykę Północną, Eurazję i Afrykę. Analiza genetyczna wskazuje, że dzisiejsze rodzaje królików i zajęcy wyewoluowały w okresie między 13 a 9 milionów lat temu, chociaż wciąż brak na to dowodów kopalnych. Około 7 do 5 milionów lat temu tereny trawiaste zaczęły w coraz większym stopniu zastępować tereny leśne, przez co rozwinęły się formy zajęcy i królików korzystające z otwartych przestrzeni pól. Dodatkowo, zmieniający się klimat doprowadził do powstania ogromniej pokrywy lodowej na Antarktydzie, co spowodowało związanie wystarczającej ilości wody do obniżenia poziomu mórz i w efekcie odsłonięcia mostów lądowych między dawnymi wyspami. W okresie plejstoceńskich zlodowaceń powstał między innymi pas lądu łączący dzisiejszą Syberię z terenami dzisiejszej Kanady i Alaski o nazwie Beringia. Zwierzęta zaczęły migrować. Zające i króliki zaczęły się przemieszczać z terenów Północnej Ameryki do Eurazji a dalej w kierunku Afryki. Migracja następowała także w drugim kierunku, czyli z Eurazji w kierunku Ameryki. W ten sposób zajęczaki skolonizowały większość terenów lądowych.
Dzisiejsze króliki, które zamieszkują z człowiekiem jako zwierzęta domowe to udomowiona forma królika europejskiego (Oryctolagus Cuniculus). Obecnie wyróżnia się ponad 100 ras udomowionego królika europejskiego. Dziki królik europejski występował początkowo na Półwyspie Iberyjskim ok. 4000 lat temu. Po podbiciu Hiszpanii przez Rzymian zaczęto hodować króliki głównie dla celów kulinarnych, a gatunek ten szybko został przeniesiony na teren cesarstwa rzymskiego. Wraz z jego rozwojem oraz kwitnącym handlem, a także poprzez kolonizację nowych lądów przez człowieka, królik europejski zaczął pojawiać się w wielu krajach Europy, Azji, Ameryki Północnej i Australii. Dzięki umiejętności szybkiego rozmnażania się, a także obecności na terenach z niewielką ilością drapieżników króliki szybko skolonizowały przyjazne środowiska. W wielu krajach, takich jak Ameryka Północna i Australia, ze względu na ich dużą liczebność, króliki były postrzegane przez rolników jako szkodniki. Już od XV wieku zaczęto tworzyć nowe rasy królików, co widoczne jest często na obrazach z tamtego okresu. Praktyka ta nabrała tempa w połowie XIX wieku. W tym okresie wyhodowano także rasy królików miniaturowych. W erze wiktoriańskiej wiele ras tworzono w celach hobbystycznych, głównie na wystawy. W okresie rewolucji przemysłowej znaczna ilość mieszkańców wsi zaczęła osiedlać się w rozwijających się miastach, często zabierając ze sobą dobytek w postaci drobiu czy królików. Zwierzęta te były najbardziej praktycznymi, jeśli chodzi o warunki miejskie, do utrzymania. Pomimo tego, że początkowo były one trzymane w miastach jako źródło mięsa, to z czasem coraz bardziej popularną praktyką stało się trzymanie królików jako zwierzęta domowe, towarzyszące człowiekowi. Po II Wojnie Światowej w wielu krajach króliki stały się trzecimi najbardziej popularnymi zwierzętami domowymi zaraz po psach i kotach. Niestety, często postrzegane jako zwierzęta typowo dla dzieci, stały się domowymi maskotkami, a dbałość o ich potrzeby i zrozumienie skomplikowanej natury spadła na dalszy plan. Niemniej jednak w przeciągu ostatnich 30 lat podejście do tych zwierząt i świadomość społeczna znacząco się zmieniła. Coraz częściej promuje się na świecie potrzebę spojrzenia na nie z punktu widzenia ich potrzeb, inteligencji, zdolności społecznych, a także przywiązania jakie okazują człowiekowi. Dziś, królik coraz częściej postrzegany jest jako członek rodziny, podobnie jak pies i kot. Propagowanie wiedzy na temat tych wspaniałych zwierząt przyczyniło się do zwiększenia troski o ich dobro począwszy od opieki zdrowotnej, prawidłowym żywieniu, odpowiedniej pielęgnacji aż do swobodnego poruszania się po przestrzeni domowej.
Literatura:
S. Lumpkin, J. Seidensticker "Rabbits. The animal answer guide."
